|
18-րդ դարի փորձությունները և Ղազար Ջահկեցու հայրապետական առաքելությունըՂազար Ա Ջահկեցին Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս է եղել 1737–1751 թթ․։ Մինչև կաթողիկոս ընտրվելը զբաղվել է գրական և հրատարակչական գործունեությամբ․ նրա հրատարակած աշխատություններից են «Դրախտ ցանկալի»-ն, «Նորաբույս, որ կոչի Երգարան»-ը և 1744 թվականին տպագրված «Գիրք աղոթից»-ը։ 18-րդ դարի թուրք-պարսկական բախումներից հետո հայ բնակչության տեղաշարժերի և Արևելյան Հայաստանում հայության համախմբման համատեքստում նա ջանքեր է գործադրել Հայոց եկեղեցու իրավունքների պաշտպանության ուղղությամբ՝ պարսկական իշխանություններից ստանալով համապատասխան հրովարտակներ, ինչպես նաև նորոգել է Մայր Աթոռի Վեհարանը և կառուցել Ղազարապատ հյուրանոցը։ |
|
Առաքել Դավրիժեցի․ 17-րդ դարի պատմության վկան և տարեգիրըԱյս հաղորդման ընթացքում պատմաբան Միքայել Մալխասյանը ներկայացնում է 17-րդ դարի հայ պատմագիր և եկեղեցական գործիչ Առաքել Դավրիժեցու ապրած ժամանակաշրջանի իրադարձությունները, Հայաստանի քաղաքական ու հասարակական վիճակը, հայ ժողովրդի կրած դժվարությունները, ինչպես նաև Հայոց Եկեղեցու և հոգևոր-մշակութային կյանքի զարգացումները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում նրա «Պատմություն» աշխատությանը, որն արժեքավոր սկզբնաղբյուր է Հայաստանի և հայ ժողովրդի պատմության ուսումնասիրության համար. բացահայտվում է պատմագրի ժառանգության նշանակությունն ու հայ պատմական մտքի զարգացման գործում նրա ներդրումը։ |
|
Հայ Եկեղեցին և հայոց տպագրության գյուտըՏեր Արարատ քահանա Պողոսյանն ու արձակագիր Հովհաննես Երանյանը «Տաղավարում» զրուցել են հայերեն առաջին տպագիր գրքի, Հակոբ Մեղապարտի առաքելության, ինչպես նաև հայ իրականության մեջ ամենաերկարակյաց՝ Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի տպարանի գործունեության մասին: Ի՞նչ պատմական պայմաններում ծնվեց հայ տպագրությունը 16-րդ դարի սկզբին, և ի՞նչ բովանդակություն ունեին Հակոբ Մեղապարտի տպագրած առաջին 5 գրքերը Վենետիկում։ Ինչպե՞ս գրատպության աշխարհագրությունը տարածվեց հայկական գաղթօջախներով, և ինչպե՞ս Սիմոն Երևանցի կաթողիկոսի ջանքերով 1771 թվականին Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնում հիմնվեց Հայաստանի առաջին տպարանն ու թղթի գործարանը։ |
|
Հայ եկեղեցու դերը 19-րդ դարի վերջին, 20-րդ դարասկզբին ծավալված հայ ազատագրական պայքարումՀայ Եկեղեցին՝ որպես համազգային կառույց, և հայ հոգևորականները՝ որպես նրա սպասավորներ, կարևոր դեր են ունեցել 19-րդ դարի վերջին և 20-րդ դարի սկզբին ծավալված հայ ազգային-ազատագրական պայքարում։ Եկեղեցին ոչ միայն պահպանել է հայ ժողովրդի ազգային և հոգևոր ինքնությունը, այլև բազմաթիվ դեպքերում դարձել է հասարակական համախմբման կարևոր կենտրոն, իսկ առանձին հոգևորականներ անմիջականորեն մասնակցել են պայքարին։ Հայկական հարցը ստացավ միջազգային բովանդակություն և հնչեղություն, և ազդանշան հնչեցնողը դարձավ Խրիմյան Հայրիկը, ով լիազորվել էր Կ. Պոլսի Հայոց պատրիարքի կողմից՝ ներկայացնելու հայության խնդիրները և շահերը Բեռլինի վեհաժողովում։ Վերադառնալով հայրենիք՝ նա կոչ արեց մի կողմ նետել բանակցությունների «թղթե շերեփները» և ընտրել «երկաթի շերեփի» ճանապարհը՝ բալկանյան ժողովուրդների օրինակով։ |
|
Ներսես Ե Աշտարակեցի կաթողիկոսՆերսես Աշտարակեցին գործել է մի ժամանակաշրջանում, երբ Արևելյան Հայաստանի ճակատագիրը վճռվում էր պատերազմների և քաղաքական մեծ փոփոխությունների պայմաններում։ 1826–1828 թվականների ռուս-պարսկական պատերազմի տարիներին նա աջակցում էր հայերի ազատագրման գաղափարին, նպաստում հայկական կամավորական ուժերի ձևավորմանն ու կազմակերպմանը և փորձում պաշտպանել հայ բնակչության շահերը։ 1843 թվականին ընտրվում է Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս և դառնում Արևելյան Հայաստանի տարածքում ծնված վերջին կաթողիկոսը՝ մինչև Գարեգին Բ-ն։ Ո՞վ էր Ներսես Աշտարակեցին, և ինչո՞ւ է նրա անունը պատմության մեջ մնացել որպես «Պաշտպան հայրենյաց»։ Ի՞նչ տեսլական ուներ նա Ռուսական կայսրության հովանու ներքո։ Ի՞նչ խնդիրներ դարձան նրա գործունեության առանցքը Երևանի գրավումից և Թուրքմենչայի պայմանագրից հետո։ Ինչո՞ւ է Թիֆլիսի հայոց Ներսիսյան դպրոցը համարվում ազգային կրթամշակութային զարթոնքի կարևորագույն կենտրոններից մեկը։ |
|
Դվինի եկեղեցական ժողովներն՝ իբրև քաղաքակրթական երևույթԴվինում կայացած եկեղեցական ժողովները դարձան այն հարթակը, որտեղ քննարկվեցին ոչ միայն եկեղեցական, այլև հայ ժողովրդի հոգևոր ու ազգային կյանքին վերաբերող առանցքային հարցեր։ 506 թվականին Դվինի առաջին ժողովում Հայ Եկեղեցին հստակեցրեց իր դիրքորոշումը Քաղկեդոնի ժողովի որոշումների նկատմամբ, իսկ 554 թվականին Դվինի երկրորդ ժողովում վերահաստատեց դավանաբանական իր դիրքորոշումը՝ ավելի հստակ առանձնացնելով իր ուղին Բյուզանդական եկեղեցական ավանդույթից։ Դվինի ժողովները կարևոր դեր ունեցան Հայ Եկեղեցու ինքնուրույն դավանական ավանդույթի ձևավորման և ամրապնդման գործում՝ դառնալով հայ ժողովրդի հոգևոր ու ազգային ինքնության պահպանման կարևոր հենասյուն։ |
|
Մանկունք ապաշխարության Է անուն ՏեառնՍարկավագաց երգեցիկ խումբը կատարում է Մանկունք ապաշխարության «Է անուն Տեառն» շարականը, որը պատկանում է ԴԿ ձայնեղանակին: Ապաշխարության շրջանը լռության, ինքնաքննության և Տիրոջ առջև սեփական կյանքին անդրադառնալու ժամանակ է։ Այս շարականի համեստ խոսքերը, ունենալով խոր հոգևոր ասելիք, ևս մեկ անգամ ամուր կապ են հաստատում մեր և մեր Արարչի միջև։ Մեկնում է Տեր Կոմիտաս քահանա Ղևոնդյանը: |
|
Օրհնեցէ՛ք զՏերՍարկավագների երգեցիկ խումբը կատարում է Մանկունք ապաշխարության «Օրհնեցէ՛ք զՏեր» շարականը, որը պատկանում է շարականական ԳԿ ձայնեղանակին: Բանաստեղծական ու երաժշտական սակավ ասելիք ունեցող շարականը մեծ հոգևոր խորություն ունի: Շարականագիր հայրապետը հրավիրում է օրհնելու, գովելու, փառաբանելու Տիրոջը: Մեկնում է Տեր Կոմիտաս քահանա Ղևոնդյանը: |
|
1441 թվականին կաթողիկոսական աթոռի վերադարձըԿաթողիկոսական աթոռի վերադարձը Սուրբ Էջմիածին պատմական այն իրադարձությունն էր, որը շրջադարձային նշանակություն ունեցավ Հայ Եկեղեցու և հայ ժողովրդի հետագա ընթացքի համար։ Ո՞ր հանգամանքներում վերադարձվեց կաթողիկոսական աթոռը, ի՞նչ դեր ունեցան ժամանակի քաղաքական ու եկեղեցական գործիչները, և ինչպե՞ս անդրադարձավ այդ փոփոխությունը հայոց հոգևոր և ազգային կյանքին։ Ինչպե՞ս Ստեփանոս Օրբելյանի ու Տաթևի դպրոցի վարդապետների փայփայած տեսլականը՝ Էջմիածնի շուրջ հայության համախմբման և թագավորության վերականգնման մասին, ի վերջո հանգեցրեց 1918 թվականի մայիսյան հերոսամարտերին ու հայոց պետականության վերածննդին։ |
|
Մանկունք ապաշխարության զՔեզ բարեբանենՍարկավագների երգեցիկ խումբը կատարում է Մանկունք ապաշխարության «զՔեզ բարեբանեն» շարականը, որը պատկանում է ԳՁ ձայնեղանակին: Շարականը երգվում է ապաշխարության օրերին: Հոգևոր երգը Տիրոջը դառնալու հրավեր է: Մեկնում է Տեր Կոմիտաս քահանա Ղևոնդյանը: |
|
Ուրախ լեր, Սուրբ ԵկեղեցիՍարկավագաց երգեցիկ խումբը կատարում է «Ուրախ լեր, սուրբ եկեղեցի» շարականը, որը պատկանում է ԳՁ ձայնեղանակին: Այն նվիրված է Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնին, մեր հավատքի հայրենիքին: Շարականագիր հայրը հրավիրում է ուրախանալու, որովհետև Քրիստոս՝ երկնավոր արքան իր խաչով պսակեց և եկեղեցու պարիսպները զարդարեց: Մեկնում է Տեր Կոմիտաս քահանա Ղևոնդյանը: |
|
7-րդ դարի սկզբին Հայ Եկեղեցու դիրքորոշումը տարածաշրջանային բարդ իրավիճակումԱյս ժամանակաշրջանը բավական բարդ և հակասական մի շրջափուլի շարունակությունն էր։ Տարածաշրջանը հայտնվել էր երկու խոշոր տերությունների՝ Բյուզանդական կայսրության և Սասանյան Պարսկաստանի միջև ընթացող երկարատև պայքարի կենտրոնում։ Այդ հակամարտությունն ուղղակի ազդեցություն էր թողնում Հայաստանի և հայ ժողովրդի կյանքի վրա։ Հայ եկեղեցին ևս ստիպված էր գործել այդ քաղաքական ու կրոնական լարված միջավայրում՝ փորձելով պահպանել իր ինքնուրույնությունն ու ազգային-հոգևոր դիրքերը։ Ինչպե՞ս ընթացան Վրաց եկեղեցու անջատումը և Աղվանից կաթողիկոսության վերադարձը Հայոց Եկեղեցու նվիրապետական իշխանության ներքո, և ինչպե՞ս ձեռք բերվեց Տիզբոնի ժողովում տարած դիվանագիտական հաղթանակը։ |











